Abanyamategeko ba Kiliziya Gatolika muri Uganda bamaganye ifungwa n’itabwa muri yombi rya padiri washimuswe, basaba ko yahabwa ubutabera

Abanyamuryango b’Ihuriro ry’Abanyamategeko Gatolika bo muri Uganda (Uganda Catholic Lawyers Society – UCLS) basohoye itangazo rikakaye, bamagana bikomeye ishimutwa,kuburirwa irengero ku gahato, n’ifungwa rikomeje rya Padiri Deusdedit Ssekabira wa Diyosezi Gatolika ya Masaka, bavuga ko ifatwa n’ifungwa rye binyuranyije n’Itegeko Nshinga rya Uganda ndetse n’amasezerano mpuzamahanga arengera uburenganzira bwa muntu.

Mu itangazo ryo ku wa 14 Ukuboza 2025, ryashyizweho umukono na Perezida wa UCLS, abo banyamategeko bagaragaje “impungenge zikomeye kandi bamagana ku mugaragaro ishimutwa, kuburirwa irengero ku gahato, n’ifungwa ritemewe n’amategeko rya Padiri Deusdedit Ssekabira, umusaseridoti wa Diyosezi Gatolika ya Masaka.”

Iri tangazo rije rikurikira icyemezo cy’ingabo za Uganda (UPDF) zemeje ko Padiri Ssekabira afunzwe, zimushinja kuba “afitanye isano n’ibikorwa by’ubugizi bwa nabi bigamije guhungabanya Leta.”

Nubwo bemera ko iryo tangazo ry’ingabo ryakuyeho iminsi myinshi y’urujijo ku hantu Padiri Ssekabira yari ari, abanyamategeko Gatolika bavuga ko ibyo bidashobora gutuma inzira yakoreshejwe mu kumufata no kumufunga iba yemewe n’amategeko.

Bagira bati “N’ubwo kwemeza ko afunzwe byarangije igihe yari yaraburiwe irengero, ntibivanaho ubunyuranyije n’amategeko bwabaye mu ifatwa rye, ifungwa rye n’inzira yose yakoreshejwe.”

Abanyamuryango ba UCLS bibutsa ko Padiri Ssekabira yashimuswe ku wa 3 Ukuboza 2025, afatwa n’abantu bitwaje intwaro b’inzego z’umutekano, bari mu modoka zitagira ibirango, badafite impapuro zo kumufata (warrant), batamenyekanye, kandi batavuze impamvu y’ifatwa rye.

Bakomeza bavuga ko Padiri yafunzwe mu buryo bw’ibanga, atandukanye n’abandi, mu kigo cy’ifungwa kitanditse mu mategeko, kitari munsi y’ubugenzuzi bw’inzego zemewe n’amategeko.

Bagira bati “Mu gihe cy’iminsi icumi, aho Padiri yari ari harahishwe, umuryango we, Diyosezi ye n’abanyamategeko be ntibahabwa uburenganzira bwo kumugeraho, kandi amategeko asa n’ayahagaze.” Icyo gihe cy’iminsi icumi bakigenera izina rya ‘kuburirwa irengero ku gahato’, bakavuga ko ari igikorwa kitemewe n’Itegeko Nshinga rya Uganda, amategeko y’igihugu n’amasezerano mpuzamahanga Uganda yiyemeje kubahiriza.

Abanyamategeko Gatolika bavuga ko uko Padiri Ssekabira yafashwe akanafungwa bigize ihonyorwa rikomeye ry’ingingo nyinshi z’Itegeko Nshinga rya Uganda ryo mu 1995, zirimo irengera ubwisanzure bw’umuntu, imurinda iyicarubozo n’ihohoterwa, ndetse n'imuha uburenganzira bwo kuburanishwa vuba kandi mu mucyo.

Bagaragaza impungenge bavuga ko gukoresha imodoka zitagira ibirango, abakozi batamenyekanye, ahantu hafungirwa mu ibanga, no gutinda gutangaza aho umuntu afungiye, ari ibimenyetso by’imikorere y’inzego z’umutekano zinyuranyije n’Itegeko Nshinga, bigasenya iyubahirizwa ry’amategeko no gutuma abaturage batizera inzego za Leta.

Ku bijyanye no gufungirwa mu gisirikare, abanyamategeko bibutsa ko abasivili batagomba gufungwa cyangwa kuburanishwa n’inkiko za gisirikare, uretse mu bihe bidasanzwe biteganywa n’amategeko.

Bashimangira ko “ibirego by’uko umuntu yagize uruhare mu bikorwa byo guhungabanya umutekano bidahagarika uburenganzira bwe bwemewe n’Itegeko Nshinga,” bakongeraho ko UPDF nayo igengwa n’Itegeko Nshinga, bityo idakwiye gusimbura inzira zisanzwe z’ubutabera n’ifungwa rya gisirikare.

Bakomeza bagira bati“Impamvu z’umutekano, uko zaba zisobanurwa kose, ntizishobora gutuma ishimutwa, gufungwa mu ibanga, cyangwa kwamburwa ubutabera byemerwa.”

Mu byo basaba, abanyamategeko Gatolika batangira basaba UPDF guhita igeza Padiri Deusdedit Ssekabira imbere y’urukiko rwa gisivili rubifitiye ububasha, kumuha uburenganzira busesuye bwo kugera ku banyamategeko be, ku muryango we no ku buyobozi bwa Kiliziya, ndetse no gutangaza ishingiro ry’amategeko ry’ifungwa rye, aho afungiye n’imiterere y’ifungwa.

Basaba kandi Umuyobozi Mukuru w’Ubushinjacyaha (Director of Public Prosecutions) gusuzuma byihuse niba ifatwa n’ifungwa rye byubahirije amategeko, hanyuma agahita amuregera urukiko rwa gisivili cyangwa agategeka ko arekurwa.

Basaba kandi Umuyobozi Mukuru w’Ubushinjacyaha (Director of Public Prosecutions) gusuzuma byihuse niba ifatwa n’ifungwa rye byubahirije amategeko, hanyuma agahita amuregera urukiko rwa gisivili cyangwa agategeka ko arekurwa.

Basaba kandi Komisiyo y’Uburenganzira bwa Muntu ya Uganda gutangiza iperereza ryigenga ku ishimutwa, kuburirwa irengero n’ifungwa rya Padiri, gusura aho afungiye no gutangaza raporo igaragaza uko uburenganzira bwa muntu bwubahirizwa.

Mu itangazo ry’impapuro enye, abanyamategeko Gatolika basabye Inteko Ishinga Amategeko gukoresha inshingano zayo zo kugenzura inzego z’umutekano, by’umwihariko ku ikoreshwa rikomeje ry’ahantu hafungirwa hatemewe n’amategeko no kuburirwa irengero kw’abantu.

Basabye kandi amadini n’imiryango itegamiye kuri Leta guhagurukira hamwe na Diyosezi ya Masaka n’abandi bose bahohotewe, bagaharanira kudatinya kuvuga mu kurengera Itegeko Nshinga, agaciro ka muntu no kurengera ubuzima

Bagaragaje ko ikibazo cya Padiri Ssekabira kirenze umuntu umwe, bagira bati “Ishimuta n’ifungwa mu ibanga ku munya-Uganda uwo ari we wese si igitero ku muntu umwe gusa, ni igitero ku Itegeko Nshinga, ku butegetsi bw’amategeko no ku mutima w’igihugu.”

bakomoza ku miyoborere ishingiye ku bwoba , bavuga ko “Uganda idashobora kuyoborwa n’ubwoba cyangwa imbaraga z’igitugu,” banashimangira ko “nta muturage n’umwe—yaba umusaseridoti cyangwa umusivili, uwunenga Leta cyangwa uyishyigikiye—uri hanze y’uburinzi bw’amategeko.”