Ibyo wamenya ku itegeko ryerekeranye n'icyaha cy’Ingengabitekerezo ya Jenoside n’ibyaha bifitanye isano na yo

Gusobanura iri tegeko n’ibihano bihabwa uwagonganye naryo byasobanuwe n’Urwego rw’Igihugu rw’Ubugenzacyaha (RIB) n’Ubushinjacyaha Bukuru.

Mu rwego rwego rw’Ubugenzacyaha, iri tegeko ryasobanuwe na Dr. Murangira B. Thierry mu gihe mu Bushinjacyaha, imiburanishirize ku cyaha cy’ingengabitekerezo n’ibyaha bifitanye isano na yo byasobanuwe na Bwana Prudence Biraboneye ukora mu Biro by'Umushinjacyaha mukuru.

Aba bombi basobanuye ko icyaha cy’Ingengabitekerezo ya Jenoside n’Ibyaha bifitanye isano nayo biteganywa n’Itegeko Nº 59/2018 ryo ku wa 22/8/2018.

Havuzwe ko ingingo ya kane y’iri tegeko ivuga ko: Umuntu ukorera mu RUHAME igikorwa, byaba mu magambo, mu nyandiko, mu mashusho cyangwa ku bundi buryo, kigaragaza imitekerereze yimakaza cyangwa ishyigikira kurimbura abantu bose cyangwa bamwe muri bo bahuriye ku bwenegihugu, ubwoko, ibara ry’uruhu cyangwa ku idini aba akoze icyaha.

Iyo agihamijwe n’inkiko ahabwa ibihano birimo Igifungo kiri hagati y’Imyaka 5-7 ndetse n’ihazabu iri hagati y’ibihumbi Magana atanu na Miliyoni imwe by’amafaranga y’u Rwanda.

Dr. Murangira avuga ko ibyaha bifitanye isano n’Ingengabitekerezo ya Jenoside ari; Guhakana jenoside, Gupfobya jenoside, Guha ishingiro jenoside, Kuzimiza cyangwa gutesha agaciro ibimenyetso cyangwa amakuru byerekeye jenoside, Kwiba cyangwa kwangiza imibiri y’abazize jenoside, Gusenya, konona cyangwa gutesha agaciro urwibutso rwa jenoside cyangwa ahashyinguye imibiri y’abazize jenoside, no Guhohotera uwacitse ku icumu rya jenoside.

Ku cyaha cyo guhakana Jenoside, itegeko rivuga ko umuntu ukorera mu ruhame igikorwa kigamije: kuvuga cyangwa kugaragaza ko jenoside atari jenoside, kugoreka ukuri kuri jenoside agamije kuyobya rubanda, kwemeza ko mu Rwanda habaye jenoside ebyiri (2), kuvuga cyangwa kugaragaza ko jenoside itateguwe aba akoze iki cyaha ndetse ko iyo agihamijwe ahabwa igifungo kiri hagati y’imyaka 5-7, n’ihazabu iri hagati ya 500.000Frw na 1.000.000Frw.

Ku cyaha cyo gupfobya Jenoside, itegeko risobanura ko umuntu, ugaragariza mu ruhame kandi ku bushake, imyitwarire igamije; kugabanya uburemere cyangwa ingaruka za Jenoside, koroshya uburyo Jenoside yakozwemo; kugaragaza imibare itariyo y’abazize Jenoside aba akoze iki cyaha ndetse ko iyo agihamijwe afungwa hagati y’imyaka itanu n’irindwi ndetse n’ihazabu iri hagati y’ibihumbi 500,000frw na Miliyoni imwe.

Dr. Murangira na Bwana Biraboneye basobanuye ko guha ishingiro Jenoside bigaragazwa n’uko umuntu yakoreye mu ruhame kandi ku bushake igikorwa kigamije: gushimagiza Jenoside; gushyigikira Jenoside; kwemeza ko Jenoside yari ifite ishingiro. Uhamwe n’iki cyaha afungwa hagati y’imyaka itanu n’irindwi ndetse n’ihazabu iri hagati ya 500,000frw na 1,000,000frw.

Ku cyaha cyo kuzimiza cyangwa gutesha agaciro ibimenyetso cyangwa amakuru byerekeye Jenoside, itegeko riteganya ko umuntu, ku bushake, uhisha, wangiza, usibanganya cyangwa utesha agaciro ibimenyetso cyangwa amakuru byerekeye Jenoside, aba akoze icyaha. Itegeko rivuga ko uhamwe n’iki cyaha afungwa hagati y’imyaka irindwi n’ikenda ndetse n’ihazabu iri hagati y’ibihumbi 500,000frw na 1,000,000frw.

Ku cyaha cyo kwiba cyangwa kwangiza imibiri y’abazize Jenoside hasobanuwe ko umuntu wibye imibiri y’abazize Jenoside, watesheje agaciro cyangwa wangije ku bushake, imibiri y’abazize Jenoside aba akoze iki cyaha ndetse ko iyo ahamwe nacyo afungwa hagati y’imyaka 10 na 15 ndetse n’ihazabu ya Miliyoni hagati ya Miliyoni imwe n’ebyiri.

Basobanura ku cyaha cyo gusenya, konona cyangwa gutesha agaciro urwibutso rwa Jenoside cyangwa ahashyinguye imibiri y’abazize Jenoside, bavuze ko umuntu ukora ku bushake kimwe mu bikorwa bikurikira: gusenya cyangwa konona urwibutso rwa Jenoside cyangwa ahashyinguye imibiri y’abazize Jenoside; gusenya cyangwa konona ibimenyetso; by’urwibutso rwa Jenoside cyangwa ahashyinguye imibiri y’abazize Jenoside; gutesha agaciro urwibutso rwa Jenoside cyangwa ahashyinguye imibiri y’abazize Jenoside, gusiba amazina y’abantu bashyinguwe (abazize jenoside), gusiga amazirantoki ahashyinguye imibiri y’abazize jenoside aba akoze icyaha. Iyo ahamwe nacyo ahabwa igifungo kiri hagati y’imyaka 10 na 15 ndetse n’ihazabu ya Miliyoni hagati ya Miliyoni imwe n’ebyiri.

Hasorejwe ku cyaha cyo guhohotera uwacitse ku icumu rya Jenoside, aho kuri iki cyaha hasobanuwe ko umuntu ugira imyitwarire cyangwa ukora igikorwa kigamije gutoteza, gutera ubwoba, gutesha agaciro, kwigamba, gushinyagurira, gutuka cyangwa kwangiza umutungo w’umuntu bishingiye ko ari uwacitse ku icumu rya Jenoside aba akoze icyaha. Iyo ahamwe nacyo afungwa hagati y’imyaka itanu n’irindwi ndetse n’ihazabu iri hagati y’ibihumbi 500,000frw na 1,000,000Frw.

Ingingo ya 12 y’Itegeko rirebana n’Ingengabitekerezo ya Jenoside n’ibyaha bifitanye isano nayo igaruka ku Ihanwa ry’ibi byaha mu gihe bikozwe n’ibigo, imitwe ya politiki cyangwa indi miryango.

Iyi ngingo ivuga ko ibyaha bivugwa mu ngingo z’iri tegeko bihanishwa ibihano by’ihazabu biteganywa muri izo ngingo iyo bikozwe n’Ikigo cyangwa isosiyeti bitari ibya Leta; Koperative; Umuryango utegamiye kuri Leta ufite ubuzima gatozi; Umutwe wa politiki.

Uretse igihano cy’ihazabu, urukiko rushobora kandi gutegeka iseswa cyangwa kubuzwa gukorera mu Rwanda.

Aya mahugurwa yateguwe na Komisiyo y’Abepiskopi y’Ubutabera n’Amahoro ku bufatanye na Minisiteri y’Ubumwe bw’Abanyarwanda n’Inshingano Mboneragihugu (MINUBUMWE), Ministeri y’Ubutabera, Minisiteri y’Ubutegetsi bw’Igihugu, Urwego rw’Igihugu rw’Ubugenzacyaha n’Ubushinjacyaha Bukuru.